Parasal konularda nerede hata yapıyoruz? Finansal okuryazarlık neden önemli ve bizim hayatımıza ne kadar etki ediyor? Finansal Okuryazarlık ve Erişim Derneği FODER’in Başkanı Attila Köksal’a hem finansal okuryazarlığı hem de bu konudaki kitap tavsiyelerini sorduk. 

Mürsel Çavuş 

İçinde yaşadığımız enflasyonist ortam nedeniyle hepimizin para hakkında kafa yorduğu bir dönemden geçiyoruz. Oysa, “Şu ürünün fiyatı şu kadar artmış” yakınmalarının ötesine geçip, “Kendi bütçemi nasıl yönetirim, bu süreci nasıl atlatırım, nasıl para biriktiririm veya geleceğimi nasıl güvenceye alırım” gibi bir yaklaşıma ihtiyacımız var. 

Finans çalışanları, finansal okuryazarlık oranının tüm dünyada ne kadar düşük olduğunu görüp harekete geçmişler ve 2012 yılında Finansal Okuryazarlık ve Erişim Derneği olan FODER’i kurmuşlar. FODER Başkanı Attila Köksal’a içinde bulunduğumuz dönemi nasıl atlatabileceğimizi ve FODER’in çalışmalarından nasıl yararlanabileceğimizi sorduk.   

Finansal Okuryazarlık ve Erişim Derneği (FODER), kurulduğu 2012 yılından beri finansal bilincin artırılması için çaba gösteriyor, siz de derneğin başkanısınız. Bu 11 yılda kaç kişiye ulaştınız? Neler yaptınız? 

FODER olarak kurulduğumuz günden bu yana en önemli hedefimiz, devlet, özel sektör ve sivil toplum kuruluşlarıyla iş birliği yaparak bireylerin ülke çapında finansal okuryazarlık ve finansal erişim konularındaki farkındalıklarını geliştirmekti. Bu hedef doğrultusunda eğitim, araştırma ve uygulamalara destek çalışmaları yaptık.

Nihai hedeflerimiz; tasarruf oranlarının artırılmasına ve bankacılık sisteminin yaygın olarak kullanılmasına katkıda bulunmak, finansal okuryazarlığın ilk, orta ve yüksek eğitim müfredatlarına dâhil edilmesini sağlamak ve tasarruf, birikim ve finansal yatırım konularında kadınlar ve çocuklar başta olmak üzere bireylerin bilinçlenmelerine destek olacak uygulamalar yapmak.

FODER bireylere yönelik finansal okuryazarlık eğitimlerinin yanı sıra kurum çalışanları, çiftçiler, üreticiler, kamu personeli ve çeşitli meslek gruplarına yönelik özel eğitimler de gerçekleştiriyor. Bugüne kadar üyelerimizle birlikte eğitim verdiğimiz bireyler ve eğitim alan bireylerin çevreleriyle birlikte çarpan etkisi yaratarak üç milyonun üzerinde kişiye ulaştık. Finansal okuryazarlık programları sonucunda bireyler daha sağlıklı finansal kararlar alıyor ve daha bilinçli finansal yapıya sahip oluyor, biz de bundan mutluluk duyuyoruz. 

Finansal okuryazarlık için bilinçlenmeye çok ihtiyacımız var. Bu ihtiyaç içinde bulunduğumuz enflasyonist ortamda daha da arttı. Paralarımızın değerini koruyabilmemiz için siz neler tavsiye edersiniz? Bu ortamda nasıl para biriktirilir ve tasarruf edilir?

Finansal okuryazarlık, kişinin para kullanma ve yönetimi hakkında bilgiyle değerlendirme yapması ve etkili karar verme yetisidir. Yani finansal okuryazarlık, bireylerin gelirlerini, birikim ve yatırımlarını akıllıca değerlendirip bütçelerini doğru yönetebilme yetkinliğine sahip olabilmesi bana göre…

Anketler maalesef yurdumuzdaki finansal okuryazarlık seviyesinin oldukça düşük olduğunu gösteriyor. Ancak bu sadece Türkiye için geçerli değil, başta ABD olmak üzere dünyanın birçok ülkesinde de finansal okuryazarlık seviyesi düşük.

Finansal okuryazarlık ve tasarruf ile ilgili anketlerde sürekli şu davranışları gözlemliyoruz:

  • Finansal planlama yapmıyoruz.
  • Düzenli bütçe yapmıyoruz.
  • Düzenli birikim yapmıyoruz. (Her ay düzenli birikim yapanların oranı sadece %9 civarında.)
  • Rastgele yatırımlar yapıyoruz. 

İçinde bulunduğumuz yüksek enflasyon dönemi birikim yapmayı çok zorlaştırdı. Gelirlerimizin ve birikimlerimizin alım gücü enflasyon ortamında eriyor. Vatandaşlarımız birikimlerini enflasyona karşı korumak için geçtiğimiz iki yıl içinde önce döviz ve altına, ardından da hisse senetlerine yöneldi. Bu da özellikle borsada belirli hisselerde aşırı yükselişlere neden oldu.

Gelirimiz ne denli düşük olursa olsun, düzenli bütçe yapmak, giderleri yakından takip etmek, gereksiz yaptığımız harcamaları belirlememize ve onları azaltarak tasarruf yapmamıza yarar. Yaptığımız tasarrufu büyük, küçük demeden birikim ve yatırıma çevirmeliyiz. “Damlaya damlaya göl olur” atasözünü aklımızdan çıkarmamalıyız.

Yatırımlarda ise uzun vadede birikimlerimizin reel alım gücünü korumayı hedeflemeli, özellikle hisse senedi, kripto para vb. gibi yatırım araçlarında kısa vadeli, spekülatif alım-satım işlemlerinden kesinlikle kaçınmalıyız çünkü bunlar çoğunlukla zararla sonuçlanır.

“Parasal Konularda Yaptığımız Hatalar” diye bir kitap çıkarttınız. Burada en sık yaptığımızı söylediğiniz 12 hatadan bahsetmeşsiniz. Bunlar nelerdir?

Sadece başlıklarına değinecek olursam şöyle sıralayabilirim: 

  1. Elimizdeki varlığın değerini bilmemek, paraya gereğinden fazla değer vermek.
  2. Enflasyonun ve bileşik faizin uzun vadeli etkilerini anlamamak.
  3. Düzenli olarak bütçe yapmamak.
  4. Finansal plan yapmamak, birikim yapmayı ertelemek.
  5. Doğru varlık dağılımı yapmamak.
  6. Yatırımlarda yaptığımız hatalar.
  7. Özelliklerini tam anlamadığımız yatırım ürünlerine yatırım yapmak.
  8. Yanlış kişilerden finansal danışmanlık almak.
  9. Aile ve yakın çevremizle olan finansal ilişkilerimizde yaptığımız hatalar.
  10. Kredi kartlarını doğru kullanmamak.
  11. Varlıklarımızı sigortalatmamak.
  12. Dolandırıcıların tuzaklarına düşmek.

Bu hatalar listesi gerçekten kontrol listemiz olabilir. Peki, FODER’in 2023 planlarında neler var? 

2023 yılında ilk önceliğimiz FinKurs adını verdiğimiz Finansal okuryazarlık portalımızın lansmanını Mart 2023’de yapmak olacak. Bu portalla birinci yılın sonunda 100 bin kişiye online finansal okuryazarlık eğitimi ve sertifika vermeyi planlıyoruz.

Diğer önemli projemiz de T.C. Cumhurbaşkanlığı Finans Ofisi ile imzalamış olduğumuz protokol çerçevesinde geliştireceğimiz “Benim Param Değerli” projesi. Bu proje yeni işe giren kamu personelinin ilk maaşını almadan önce finansal farkındalığının artırılması amacıyla online temel eğitimlerle desteklenmesi, kendi finansal okuryazarlık ve risk seviyesini takip edebileceği şekilde eğitilmesi ve eksik olduğu alanlarda seçmeli eğitimlerle kendisini geliştirmesini kapsıyor.

Projenin ikinci fazında ise bireylere davranışsal müdahaleler uygulanarak tasarruf, yatırım ve birikim konularındaki farkındalıklarını arttırmak ve bu konularda olumlu yönde kalıcı davranış değişiklikleri oluşturmak hedefleniyor. 

Bu projenin başarıyla uygulanması durumunda tüm kamu personeline yaygınlaşacağını umut ediyoruz.

Bu iki önemli projenin yanı sıra, 2023 yılında da geçmişte olduğu gibi üyelerimizle ve gönüllülerimizle yaptığımız eğitim, araştırma ve anket faaliyetlerimize devam edeceğiz. 

Finansal okuryazarlık konusunda bilgi almak ve sonrasında bu alanlarda uzmanlaşmak için mutlaka okunması gereken 10 kitap tavsiye etmenizi istesek hangilerini önerirsiniz?  

Yatırım yapmaya ilk defa başlayan kişilere öncelikle finans ve ekonomi alanlarında geçmişte neler yaşandığını öğrenmelerini ve geçmişte yaşanmış bu tecrübelerden dersler çıkarmalarını tavsiye ediyorum. 

Yatırım yapmayı basite indirgeyen ve uzun  vadeli birikim ve yatırım yapma tekniklerini anlatan kitapları çok faydalı buluyorum.

Yatırımcıların bizi “sürekli olan” yanlış davranmaya iten duygusal ve bilişsel yanılgıları anlamaları ve bunları mümkün olduğunca önlemeye çalışmaları şarttır. Bu nedenle listeye dört tane davranışsal finans temalı kitap koyuyorum. Listedeki iki kitabın maalesef Türkçe tercümelerinin olmadığını sanıyorum, orijinal versiyonlarını koydum.

  • Bir Borsa Spekülatörünün Anıları – Edvin Lefevre, Scala Yayınevi, 2020.
  • Akıllı Yatırımcı (The Intelligent Investor) – Benjamin Graham, Epsilon Yayınevi, 2018.
  • Örneklerle Kolay Ekonomi – Dr. Mahfi Eğilmez, Remzi Kitabevi, 2013.
  • Paranın Yazılmamış Tarihi – Antik Çağdan Geleceğe – Dursun Ali Yaz, Timaş Yayınları, 2020.
  • The Elements of Investing – Burton G. Malkiel & Charles EllisJohn Wiley & Sons, 2013.
  • The Little Book of Common Sense Investing – John C. Bogle, John Wiley & Sons, 2007.
  • Hızlı ve Yavaş Düşünme (Thinking, Fast and Slow) – Daniel Kahneman, Varlık Yayınları, 2011.
  • Akıldışı Ama Öngörülebilir (Preditably Irratonal) – Dan ArielyOptimist Yayın, 2008.
  • Akılsız Duyguların Cezasını Kararlar Çeker – Prof. Dr. Acar Baltaş, Remzi Kitabevi, 2020.
  • Paranın Psikolojisi – Morgan Housel, Scala Yayınevi 2021.

Attila Köksal’ın arkadaşlarıyla birlikte kaleme aldığı ücretsiz kitapların da tavsiye edildiği ve Mürsel Çavuş’un kaleme aldığı “Paraya Tüm Bakışınızı Değiştirecek 6 Kitap” yazısını okumak için yukarıdaki bağlantıya tıklayabilirsiniz.  

Attila Köksal kimdir? 

Liseyi hayatına çok şey kattığını ve kişiliğini şekillendirdiğini düşündüğü İstanbul Erkek Lisesi’nde okudu. Ardından Boğaziçi Üniversitesi’nin Makine Mühendisliği bölümünü bitirdi. Drexel Üniversitesi’nde MBA derecesi aldıktan sonra birkaç sene ABD’de çalıştı ve ardından Türkiye’ye döndü.

1988 yılından beri çeşitli banka ve aracı kurumlarda üst düzey yönetici olarak görev yapıyor. Birçok şirketin, sivil toplum kuruluşunun, Borsa İstanbul’un, Sermaye Piyasaları Birliği’nin, CFA Institute’un yönetim kurullarında görev aldı. 2020 yılından beri Finansal Okuryazarlık ve Erişim Derneği’nin Yönetim Kurulu Başkanlığını yapıyor.

Üç yıldır Sabancı Üniversitesi MBA programlarında Davranışsal Finans dersleri veriyor. Meslektaşlarıyla birlikte gençlere ve ailelere yönelik Geleceğe Yatırım başlıklı iki kitap yazdı. Parasal Konularda Yaptığımız Hatalar isimli kitabı ise 2021 yılında yayımlandı.

Diğer uzman görüşü röportajlarını okumak için tıklayın.